در این مطلب می خواهیم به مهم ترین قطعات مصرفی خودرو بپردازیم که تعمیر و یا تعویض به موقع آنها در سلامت خودرو اثرگذار است.
نگهداری خودرو تنها به چک کردن مواردی مثل لاستیک و سطح روغن محدود نمی شود. بسیاری از قطعات مهم خودرو در بخش های داخلی قرار دارند، به چشم دیده نمی شوند و در صورت خرابی می توانند هزینه های سنگینی ایجاد کنند. شناخت این قطعات و یادگیری روش های بررسی و تشخیص علائم هشدار دهنده می تواند نقش مهمی در افزایش عمر خودرو و جلوگیری از خرابی های ناگهانی داشته باشد. در این مقاله به مهم ترین این قطعات می پردازیم و علائم خرابی و نحوه چک کردن دوره ای آن ها را مرور می کنیم.
تسمه تایم
تسمه تایم یکی از حیاتی ترین قطعات خودرو است که وظیفه هماهنگ کردن حرکت میل لنگ و میل سوپاپ را بر عهده دارد. این هماهنگی برای باز و بسته شدن دقیق سوپاپ ها ضروری است. تسمه تایم معمولا از جنس لاستیک تقویت شده است و به همین دلیل با گذشت زمان دچار خشک شدگی، ترک و لایه لایه شدن می شود. نکته مهم این است که خرابی تسمه تایم معمولا پیش هشدار واضحی ندارد و در صورت پارگی می تواند به برخورد سوپاپ ها و پیستون منجر شده و خسارت بسیار جدی ایجاد کند.
بسته به نوع خودرو، تسمه تایم هر ۶۰ تا ۱۲۰ هزار کیلومتر باید تعویض شود. اما شرایط رانندگی، دمای محیط، کیفیت تسمه و سلامت دیگر قطعات مثل هرزگردها روی عمر آن تاثیر دارد. در بسیاری از موتورهای جدید استفاده از تسمه تایم روغنی دیده می شود که طول عمر بیشتری داشته اما همچنان نیازمند نظارت است. طراحی سیستم تایمینگ نیز نقش دارد؛ موتورهای دارای تایمینگ تداخلی (Interference) حساس تر هستند و پارگی تسمه آن ها آسیب زاتر است.
نحوه چک کردن و علائم خرابی تسمه تایم: صدای جیرجیر یا خش خش از ناحیه کاور تایم، سخت روشن شدن موتور یا ریپ زدن، عملکرد نامنظم موتور (Misfire)ودر برخی موارد خطاهای سنسور میل سوپاپ یا میل لنگ.
چک کردن تسمه تایم نیازمند باز کردن کاور است و بهتر است توسط مکانیک انجام شود. اما راننده می تواند با بررسی چشمی نشتی روغن اطراف کاور تایم، وضعیت کلی را حدس بزند؛ چون نشتی روغن باعث تسریع خراب شدن تسمه می شود. هرگونه ترک، ریش ریش شدن یا لایه برداری نشانه تعویض فوری است.
تسمه دینام
تسمه دینام وظیفه انتقال نیرو از میل لنگ به دینام، کمپرسور کولر، پمپ هیدرولیک و واترپمپ (در برخی خودروها) را دارد. این تسمه دائما در معرض گرما، تنش و اصطکاک است و با گذشت زمان دچار ترک و سائیدگی می شود. از آنجا که عملکرد دینام و سیستم شارژ خودرو به این تسمه وابسته است، خرابی آن به سرعت خودرو را از کار می اندازد.
در موتورهای جدید معمولا از تسمه چند شیاره استفاده می شود که دوام بیشتری دارد اما همچنان نیازمند بررسی دوره ای است. خرابی تسمه دینام معمولا با علائم شنیداری شروع می شود اما در صورت پارگی، خودرو فورا از مدار خارج می شود و ادامه رانندگی به جز مسافتی اندک امکان پذیر نیست.
نحوه چک کردن و علائم خرابی تسمه دینام: صدای جیر جیر هنگام استارت اول یا روشن کردن کولر، کاهش راندمان شارژ باتری (چراغ باتری روشن می شود)، سفت نبودن یا شل بودن تسمه، ترک های عرضی روی سطح تسمه.
بررسی تسمه دینام معمولا بدون باز کردن قطعات دیگر و تنها با نگاه کردن امکان پذیر است. برای دقت بیشتر می توان با چراغ قوه وضعیت ترک ها را بررسی کرد. تسمه ای که بیش از حد سفت یا شل باشد باید با تنظیم سفت کن تعویض یا رگلاژ شود.
شمع ها
شمع ها وظیفه ایجاد جرقه برای احتراق سوخت را بر عهده دارند. گرچه قطعه ای کوچک هستند اما کیفیت کارکرد موتور به شدت به سلامت آن ها وابسته است. شمع ها در معرض دمای بسیار بالا، رسوبات سوخت، روغن و آلودگی قرار دارند و عملکردشان با گذشت زمان افت می کند. شمع خراب باعث افزایش مصرف سوخت، کاهش شتاب و آسیب به کاتالیزور می شود.
نوع شمع (نیکلی، پلاتینیومی، ایریدیومی) در طول عمر آن تأثیر مستقیم دارد. شمع های معمولی حدود ۳۰ هزار کیلومتر عمر دارند، اما شمع های پلاتینیومی یا ایریدیومی تا ۱۰۰ هزار کیلومتر نیز کار می کنند. با این حال کیفیت بنزین و وضعیت موتور می تواند عمر واقعی را کم تر کند.
نحوه چک کردن و علائم خرابی شمع: لرزش موتور در دور آرام، ریپ زدن یا کاهش شتاب، سخت روشن شدن خودرو، افزایش مصرف سوخت.
برای بررسی شمع باید آن را باز کرد. رنگ سر شمع شاخص مهمی است: رنگ قهوه ای روشن وضعیت سالم را نشان می دهد، دوده سیاه نشانه سوختن ناقص و سفید شدن نشان دهنده داغ شدن بیش از حد است. هرگونه روغنی شدن نشان دهنده مشکل در رینگ ها یا واشر گاید سوپاپ است.
پمپ بنزین
پمپ بنزین وظیفه ارسال سوخت با فشار مشخص به ریل انژکتور را بر عهده دارد. این قطعه در باک قرار دارد و معمولا در دسترس نیست. به همین دلیل خرابی آن تا لحظه از کار افتادن کامل معمولا نادیده گرفته می شود. پمپ بنزین هم از نظر الکتریکی و هم مکانیکی ممکن است دچار مشکل شود.
این قطعه به شدت وابسته به خنک سازی توسط بنزین است و رانندگی با باک کم باعث گرم شدن پمپ و کوتاه شدن عمر آن می شود. عملکرد نامنظم پمپ مستقیما روی توان خودرو، کیفیت احتراق و مصرف سوخت اثر می گذارد.
نحوه چک کردن و علائم خرابی پمپ بنزین: بد استارت خوردن مخصوصا صبح ها، تق تق و صدای زیاد از باک، کم آوردن خودرو در سربالایی یا بار کامل، کاهش فشار سوخت (نیازمند گیج تخصصی).
بررسی دقیق نیاز به اتصال گیج فشار سوخت دارد. فشار کم نشانه گرفتگی صافی بنزین، خرابی پمپ یا ضعف سیم کشی است. تعویض به موقع صافی بنزین مهم ترین عامل افزایش عمر پمپ است.
واتر پمپ
واتر پمپ مسئول گردش مایع خنک کننده در موتور و رادیاتور است. خرابی این قطعه خودرو می تواند به افزایش دما و جوش آوردن موتور منجر شود و حتی باعث آسیب به سرسیلندر گردد. واترپمپ از یک پروانه و یاتاقان تشکیل شده که در طول کار ممکن است دچار نشتی، خرابی بلبرینگ یا خوردگی شود.
در بسیاری از خودروها واترپمپ توسط تسمه تایم یا دینام به حرکت در می آید، بنابراین خرابی آن می تواند نشانه های مشترکی با خرابی تسمه ایجاد کند. با این حال مهم ترین نشانه، نشتی مایع در اطراف واترپمپ است.
نحوه چک کردن و علائم خرابی واترپمپ: بالا رفتن ناگهانی دمای موتور، صدای زوزه از ناحیه جلوی موتور، نشتی مایع سبز یا نارنجی رنگ در زیر خودرو، کاهش سطح مداوم آب رادیاتور.
برای بررسی واترپمپ معمولا باید خودرو از زیر دیده شود. هرگونه نشتی اطراف پولی واترپمپ نشانه خرابی است. همچنین لقیِ پولی هنگام چرخاندن دستی نشان دهنده مشکل در بلبرینگ است.
دیسک و صفحه کلاچ
دیسک و صفحه کلاچ مسئول انتقال نیرو از موتور به گیربکس هستند. این قطعات به مرور زمان دچار سایش می شوند و عملکرد آن ها روی نرمی یا سختی دنده عوض کردن، شتاب خودرو و مصرف سوخت تأثیر مستقیم دارد. صفحه کلاچ معمولا با اصطکاک زیاد سائیده می شود و کیفیت مواد اصطکاکی آن تعیین کننده عمرش است.
فنرهای صفحه، بلبرینگ کلاچ و دیسک فشار همگی باید باهم تعویض شوند تا سیستم کلاچ عملکرد یکدست داشته باشد. رانندگی در ترافیک، بکسل کردن یا شتاب های ناگهانی عمر کلاچ را کاهش می دهد.
نحوه چک کردن و علائم خرابی دیسک و صفحه: بالا گرفتن کلاچ (کلاچ در آخر رها می شود)، لغزش کلاچ در دنده های سنگین، صدای تق تق یا زوزه در هنگام گرفتن کلاچ، سخت جا رفتن دنده ها.
بررسی دقیق نیازمند باز کردن گیربکس است اما تست ساده وجود دارد: خودرو را در دنده ۳ بگذارید، ترمز را نگه دارید و آرام کلاچ را رها کنید؛ اگر موتور خاموش نشد، کلاچ لیز میدهد و تعویض لازم است.
جلوبندی
جلوبندی شامل سیبک ها، طبق ها، بوش ها، کمک فنرها و میل تعادل است. این مجموعه نقش مهمی در پایداری، فرمان پذیری و نرمی خودرو دارد. خرابی هر کدام از این قطعات باعث صداهای اضافی، انحراف خودرو و سایش ناهمگون تایرها می شود.
جلوبندی بیشترین فشار را در دست اندازها تحمل می کند، بنابراین بررسی دوره ای آن بسیار مهم است. بوش های لاستیکی بیش از همه خرابی دارند چون در معرض گرما، ضربه و روغن هستند.
نحوه چک کردن و علائم خرابی جلوبندی: کوبش در دست انداز، ساییدگی بیش از حد لاستیک ها، شنیدن صدای تق تق هنگام چرخاندن فرمان، انحراف خودرو از مسیر.
بررسی کامل جلوبندی باید روی چال یا جک انجام شود. راننده می تواند با تکان دادن فرمان در حالت خاموش یا فشار دادن سپر به بالا و پایین کمک فنرها را تست کند. هرگونه لقی یا ضربه نشانه خرابی است.
سنسورها
سنسورها در خودروهای مدرن نقش مغز کمکی موتور را دارند. سنسورهایی مثل سنسور اکسیژن، دریچه گاز، سنسور ضربه، سنسور دمای آب و سنسور دور موتور برای عملکرد صحیح ECU حیاتی هستند. خرابی هرکدام می تواند باعث افت قدرت، افزایش مصرف سوخت یا خاموش شدن خودرو شود.
بسیاری از سنسورها بهطور ناگهانی خراب نمی شوند؛ بلکه عملکردشان به مرور ضعیف تر می شود و این موضوع باعث خطاهای متناوب در ECU و رفتار نامنظم موتور میگردد.
نحوه چک کردن و علائم خرابی سنسورها: روشن شدن چراغ چک، افزایش مصرف سوخت، کپ کردن و شتاب گیری نامنظم، بد کار کردن موتور مخصوصا در دورهای پایین.
بررسی سنسورها نیازمند دستگاه دیاگ است. دیاگ کد خطا، پارامترهای لحظه ای و عملکرد سنسور را نشان می دهد. برخی سنسورها مانند سنسور اکسیژن از روی رنگ دود نیز قابل حدس هستند.
کویل ها
کویل ها یکی از مهم ترین قطعات خودرو و اصلی ترین اجزای سیستم جرقه زنی موتور هستند و وظیفه دارند ولتاژ ۱۲ ولت باتری را به چند ده هزار ولت تبدیل کنند تا شمع بتواند جرقه کافی برای احتراق سوخت ایجاد کند. در موتورهای قدیمی تنها یک کویل وجود داشت اما در موتورهای جدید معمولا برای هر سیلندر یک کویل جداگانه به کار می رود تا سیستم احتراق دقیق تر و پایدارتر باشد. وجود حرارت شدید در محفظه موتور و نوسان های الکتریکی باعث می شود کویل ها از جمله قطعاتی باشند که به مرور دچار ضعف یا خرابی کامل می شوند.
ساختار داخلی کویل شامل سیم پیچ اولیه و ثانویه است. خرابی در سیم پیچ یا مدار تقویت کننده داخلی می تواند باعث کاهش ولتاژ خروجی، ایجاد جرقه ضعیف یا گسسته و در نهایت بد کار کردن موتور شود. نکته مهم این است که کویل خراب همیشه به صورت ناگهانی از کار نمی افتد؛ بلکه اغلب به صورت متناوب عمل می کند و همین موضوع تشخیص آن را سخت تر میکند. خرابی کویل اگر سریع شناسایی نشود می تواند باعث آسیب به شمع ها و حتی کاتالیزور شود.
علائم خرابی و نحوه چک کردن کویل: ریپ زدن موتور در دورهای پایین و هنگام شتاب، لرزش شدید در حالت درجا، روشن شدن چراغ چک همراه با کدهای P0300 تا P030X، کاهش شدید شتاب و افزایش مصرف سوخت.
چک کردن دقیق کویل با دستگاه دیاگ انجام میشود. در دیاگ باید پارامتر “Misfire Count” بررسی شود. روش تست تجربی شامل جا به جایی کویل ها بین سیلندرهاست؛ اگر خطا از یک سیلندر به سیلندر دیگر منتقل شود کویل معیوب است. همچنین با اسپری آب روی کویل در حالت کارکرد، می توان ترک های عایق را تشخیص داد.
سنسور اکسیژن
سنسور اکسیژن یکی از اساسی ترین سنسورها در سیستم مدیریت موتور است و وظیفه دارد نسبت اکسیژن موجود در گازهای خروجی اگزوز را اندازه گیری کند. این اطلاعات مستقیما به ECU ارسال می شود تا تنظیم پاشش سوخت به صورت لحظه ای انجام گیرد. وجود اکسیژن زیاد یا کم در خروجی اگزوز نشان دهنده سوختن ناقص یا غنی بودن ترکیب است. بنابراین سنسور اکسیژن تأثیر مستقیمی روی مصرف سوخت، توان موتور و عملکرد کاتالیزور دارد.
سنسور اکسیژن در معرض دمای بسیار بالا، آلودگی سوخت، دوده و رسوبات قرار دارد و به همین دلیل از جمله قطعات مصرفی موتور محسوب می شود. با گذشت زمان، سرعت واکنش سنسور کاهش می یابد و ECU دیگر نمی تواند به موقع مخلوط سوخت را تنظیم کند. این مشکل معمولا به صورت افزایش مصرف سوخت و عملکرد خشن موتور خود را نشان می دهد. خودروهای جدید معمولا دو سنسور اکسیژن دارند: یک سنسور قبل از کاتالیزور و یک سنسور بعد از آن برای کنترل سلامت کاتالیزور.
علائم خرابی و نحوه چک کردن سنسور اکسیژن: افزایش مصرف سوخت، سنگین شدن موتور و کپ کردن هنگام گاز دادن، دوده زدن دهانه اگزوز، خطای P0130 تا P0167 در دیاگ.
برای بررسی سنسور اکسیژن باید با دیاگ پارامتر Live Data بررسی شود. سنسور سالم باید سریع بین حالت غنی و رقیق نوسان کند (حدود ۸ تا ۱۰ بار در ثانیه). تأخیر در نوسان نشانه خرابی است. همچنین با بررسی شکل موج سنسور در اسیلوسکوپ می توان عملکرد دقیق آن را تحلیل کرد.
ترموستات
ترموستات قطعه ای کوچک اما حیاتی در سیستم خنک کننده است و وظیفه دارد دمای موتور را در محدوده استاندارد نگه دارد. ترموستات با استفاده از یک سوپاپ حرارتی، مسیر مایع خنک کننده به رادیاتور را بسته یا باز می کند. زمانی که موتور سرد است، ترموستات بسته می ماند تا موتور سریع تر گرم شود. پس از رسیدن به دمای مناسب، ترموستات باز می شود و گردش آب کامل برقرار می شود. اگر این قطعه درست کار نکند موتور یا بیش از حد سرد می ماند یا بیش از حد داغ می شود.
خرابی ترموستات معمولا دو حالت دارد: گیر کردن در حالت باز یا بسته. اگر در حالت باز گیر کند، موتور دیر گرم می شود و مصرف سوخت بالا می رود. گرم نشدن موتور همچنین باعث می شود خودرو دیر به کارکرد استاندارد برسد و راندمان کاهش یابد. اما اگر در حالت بسته گیر کند، موتور بیش از حد داغ می شود و خطر جوش آوردن، تاب برداشتن سرسیلندر و خرابی جدی وجود دارد.
علائم خرابی و نحوه چک کردن ترموستات: دیر گرم شدن موتور، افزایش مصرف سوخت (گیر کرده در حالت باز)، بالا رفتن سریع دما و جوش آوردن (گیر کرده در حالت بسته)، نوسان دمای موتور، گرم بودن یک شلنگ رادیاتور و سرد بودن دیگری.
برای تست ساده، پس از گرم شدن موتور، باید هر دو شلنگ بالایی و پایینی رادیاتور گرم باشند. سرد بودن یکی از آن ها نشانه گیر کردن ترموستات است. در تست تخصصی تر، دمای موتور در دیاگ بررسی می شود؛ اگر دما دیر بالا برود یا سریع بالا برود، ترموستات مشکل دارد. تست دقیق نیز با خارج کردن ترموستات و قرار دادن آن در آب در حال گرم شدن انجام می شود تا زمان و میزان باز شدن سوپاپ مشخص شود.
استپر موتور
استپر موتور یک موتور کوچک پله ای است که در خودروهای دارای دریچه گاز مکانیکی وظیفه کنترل دور آرام موتور را بر عهده دارد. این قطعه میزان هوای ورودی به موتور را در حالت بدون فشار روی پدال تنظیم می کند. در نتیجه، عملکرد پایدار موتور در دور آرام وابسته به سلامت استپر است. استپر معمولا در معرض دوده، روغن و آلودگی ناشی از گازهای برگشتی قرار دارد و این آلودگی ها باعث گیر کردن یا کند شدن حرکت آن می شود.
استپر خراب معمولا باعث نوسان دور آرام، خاموش شدن موتور در زمان خلاص کردن یا روشن کردن کولر و حتی لرزش شدید موتور می شود. کثیف شدن نوک استپر یا نشتی هوا در مسیر منیفولد نیز می تواند این علائم را تشدید کند. در خودروهای انژکتوری قدیمی تر، استپر یکی از قطعاتی است که نیاز به سرویس دوره ای دارد و تمیز کردن آن می تواند عملکرد موتور را به طور قابل توجهی بهبود دهد.
علائم خرابی و نحوه چک کردن استپر: نوسان دور موتور در حالت درجا، خاموش شدن هنگام برداشتن پا از گاز، بالا یا پایین ماندن دور آرام، سخت روشن شدن صبحگاهی
برای چک کردن، ابتدا باید مسیر ورودی هوا برای نشتی بررسی شود. سپس استپر باز شده و نوک آن با اسپری انژکتورشوی تمیز می شود (بدون چرخاندن نوک). اگر تمیزکاری مشکل را رفع نکند، باید در دیاگ مقدار Idle Air Adjustment بررسی شود. استپرهای خراب معمولا مقدار فرمان ECU را اجرا نمی کنند و تعداد Steps خارج از محدوده استاندارد است. بهترین تشخیص با تست تعویض با استپر سالم انجام می شود.
جمعبندی
قطعات پنهان خودرو شاید کمتر دیده شوند اما خرابی آن ها بیشترین آسیب را وارد می کند. شناخت، بررسی و نگهداری صحیح این قطعات باعث افزایش عمر مفید خودرو، کاهش هزینه ها و جلوگیری از خرابی های ناگهانی می شود. پیشنهاد می شود هر ۱۰ هزار کیلومتر این قطعات توسط متخصص بررسی شوند تا از سلامت خودرو اطمینان حاصل شود.
