خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها، فاطمه سعادتیان نیک؛ تغییر ساختار هرم سنی کشور و حرکت پرشتاب ایران به سمت پیری جمعیت، زنگ خطرهای جدی را در حوزه‌های سلامت، خدمات حمایتی و زیرساخت‌های رفاهی به صدا درآورده است. استان خراسان رضوی گرچه در حال حاضر با دارا بودن بالغ بر ۷۲۰ هزار سالمند در جایگاه استان‌های نسبتاً جوان کشور قرار دارد، اما میزبانی سالانه از میلیون‌ها زائر، بار مالی سنگین مراقبت‌های بالینی و پدیده‌های نوظهوری نظیر رهاشدگی و سالمندان مجهول‌الهویه، این خطه را در خط مقدم مواجهه با بحران سالمندی قرار داده است؛ واقعیتی که لزوم بازتعریف بسته‌های مراقبت تخصصی و هماهنگی ۲۸ دستگاه اجرایی را دوچندان می‌کند.
ورود به پدیده جهانی و جایگاه ایران در سرعت سالمندی
سالمندی جمعیت یکی از بزرگ‌ترین تحولات جمعیتی و اجتماعی قرن بیست‌ویکم به شمار می‌رود؛ فرآیندی که در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته طی بیش از پنج تا هفت دهه رخ داد و به این جوامع فرصت داد تا زیرساخت‌های اقتصادی، درمانی و بیمه‌ای خود را متناسب با آن بازآفرینی کنند. با این حال، ایران اکنون در میان پنج کشور نخست جهان از منظر شتاب سالمند شدن هرم جمعیتی قرار گرفته است. کاهش محسوس نرخ موالید و افزایش امید به زندگی، کشور را به سمت پدیده‌ای سوق داده که متخصصان علوم اجتماعی و سلامت از آن به عنوان «سونامی نقره‌ای» یاد می‌کنند؛ رخدادی که اگر بدون تدارک سازوکارهای پیشگیرانه فرا برسد، نظام‌های سلامت و تأمین اجتماعی را با چالش‌های ساختاری مواجه خواهد کرد.
در پهنه جغرافیایی شرق کشور، استان خراسان رضوی با ویژگی‌های جمعیتی، اقلیمی و فرهنگی خاص خود، جایگاه منحصربه‌فردی در معادله سالمندی دارد. با وجود اینکه بیش از ۱۰ درصد از بافت جمعیتی استان را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل می‌دهند و این رقم استان را در رتبه بیست‌ودوم کشوری از حیث پیری قرار داده، اما جمعیت اسمی سالمندان استان یعنی بالغ بر ۷۲۰ هزار نفر، جمعیتی فراتر از مجموع ساکنان بسیاری از استان‌های کشور است. کلان‌شهر مشهد به واسطه مهاجرپذیری، حاشیه‌نشینی گسترده و گستردگی بافت‌های شهری و روستایی نیازمند توجه، در مواجهه با چالش‌های زیستی و رفاهی سالمندان با بار مضاعفی روبروست که لزوم مدیریت هوشمندانه و تخصیص منابع پایدار را طلب می‌کند.
سالمندی صرفاً یک عدد تقویمی یا مرحله‌ای زیستی نیست، بلکه زنجیره‌ای پیچیده از مسائل درهم‌تنیده اجتماعی، بهداشتی و روانی است. گذار از دوره فعالیت اقتصادی به دوره بازنشستگی همراه با کاهش درآمد، گسترش خانواده‌های هسته‌ای و کاهش حمایت‌های عاطفی خانوادگی سنتی، تنهایی و انزوای روانی را به چالش اول ارشدان جامعه بدل کرده است. همزمان، شیوع اختلالات شناختی نظیر آلزایمر، بیماری‌های مفصلی و قلبی-عروقی، بار درمانی هنگفتی را به سبد معیشت خانواده‌ها تحمیل می‌کند. در این چرخه، هرگونه گسست در چترهای حمایتی و بیمه‌ای می‌تواند خانواده‌ها را در نگهداری والدین سالمند خود دچار استیصال کند.
جایگاه مشهد مقدس و چالش سالمندان مجهول‌الهویه و فاقد سرپرست
جایگاه زیارتی کلان‌شهر مشهد موجب شده این شهر علاوه بر رسیدگی به جمعیت مقیم خود، با پدیده‌ای ویژه به نام رهاشدگی سالمندان مبتلا به زوال عقل یا فاقد سرپرست در ایام پیک سفر مواجه شود. قرار گرفتن بار نگهداری صددرصدی این افراد بر دوش مراکز حمایتی دولتی و خیریه، نشان‌دهنده ابعاد عمیق‌تر این بحران است. به منظور تحلیل دقیق‌تر ابعاد این مسئله، در این گزارش جامع، ابعاد مدیریتی، تخصصی پزشکی و بهداشتی روانی سالمندی در استان با افراد متخصص در این حوزه بررسی کرده ایم.
هشدار بهزیستی درباره شتاب سالمندی در خراسان رضوی
مهدی برجی، مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بر اساس تعریف سازمان بهزیستی، افراد ۶۰ سال به بالا سالمند محسوب می‌شوند و در حال حاضر قریب به ۷۲۰ هزار سالمند در خراسان رضوی داریم که حدود ۱۰.۳ درصد جمعیت استان را تشکیل می‌دهند.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی افزود: خراسان رضوی از نظر سهم جمعیت سالمند در رتبه ۲۲ بین ۳۴ استان کشور قرار دارد و جزو استان‌های نسبتاً جوان محسوب می‌شود، اما نکته مهم، شتاب بالای سالمندی در کشور است؛ به‌طوری‌که ایران از نظر سرعت سالمند شدن جمعیت، جزو پنج کشور برتر دنیاست.
وی با اشاره به ضرورت برنامه‌ریزی برای سالمندی جمعیت بیان کرد: شورای سالمندی در استان با مسئولیت استاندار و دبیری بهزیستی تشکیل شده و ۲۸ دستگاه در آن عضویت دارند و هر دستگاه متناسب با وظایف خود باید در حوزه سالمندی وارد عمل شود.
برجی با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین چالش‌های سالمندان «تنهایی» است، ادامه داد: توسعه مراکز روزانه سالمندان از برنامه‌های بهزیستی است تا سالمندان بتوانند در طول روز از خدمات آموزشی، توانبخشی و اجتماعی استفاده کنند. در این مراکز خدماتی مانند آموزش تغذیه سالم، پیشگیری از آلزایمر، ورزش، یوگا، موسیقی و فعالیت‌های هنری ارائه خواهد شد.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی گفت: در حال حاضر ۴۲ مرکز شبانه‌روزی سالمندان و ۱۷ خانه حمایتی در استان فعال است و حدود یک هزار و ۸۰۰ سالمند در این مراکز نگهداری می‌شوند.
وی یکی از مهم‌ترین بخش‌های خدمات بهزیستی را ساماندهی سالمندان مجهول‌الهویه و فاقد سرپرست مؤثر عنوان کرد و افزود: از مجموع سالمندان نگهداری‌شده در مراکز شبانه‌روزی، ۳۹۰ نفر مجهول‌الهویه یا فاقد سرپرست مؤثر هستند و خدمات نگهداری این افراد به‌صورت ۱۰۰ درصدی توسط بهزیستی تأمین می‌شود.
برجی ادامه داد: بخشی از سالمندان رهاشده در مشهد نیز به دلیل ابتلا به آلزایمر یا خروج از منزل و ناتوانی در شناسایی خانواده، در مراکز تحت پوشش بهزیستی ساماندهی می‌شوند. به‌ویژه در ایام افزایش سفر، موارد بیشتری از سالمندان مجهول‌الهویه در مشهد به بهزیستی معرفی می‌شوند.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی با اشاره به افزایش هزینه‌های نگهداری سالمندان اظهار کرد: هزینه نگهداری یک سالمند در خانه یا مرکز به بیش از ۳۳ میلیون تومان رسیده و افزایش هزینه‌ها موجب شده امسال تعداد سالمندان حاضر در مراکز شبانه‌روزی کاهش پیدا کند.
وی افزود: بیش از ۹۰ درصد سالمندان حاضر در مراکز شبانه‌روزی دارای سبد دارویی هستند و به‌طور مستمر دارو مصرف می‌کنند.
برجی درباره پراکندگی مراکز سالمندان در استان گفت: از ۴۲ مرکز شبانه‌روزی سالمندان، ۲۱ مرکز در مشهد قرار دارد. در نیشابور و سبزوار مراکز شبانه‌روزی زنان و مردان به‌صورت جداگانه فعالیت می‌کنند و در سایر مراکز، زنان و مردان در یک مجموعه نگهداری می‌شوند و تعداد زنان و مردان تقریباً برابر است.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی درباره خانه‌های حمایتی سالمندان نیز گفت: این خانه‌ها برای سالمندانی است که توان انجام امور روزمره خود را دارند. معمولاً حدود ۱۰ سالمند در یک خانه زندگی می‌کنند و با کمک یک مراقب، امور روزمره مانند خرید و آشپزی را انجام می‌دهند تا استقلال و توانمندی آنان حفظ شود. امسال نیز یک خانه حمایتی سالمندان در زاوه افتتاح شده است.
وی همچنین از فعالیت پنج مرکز روزانه سالمندان در استان خبر داد و گفت: برای نگهداری هر سالمند در مراکز شبانه‌روزی، امسال حدود ۱۸ میلیون تومان یارانه پرداخت می‌شود و یارانه مراکز روزانه نیز حدود هشت میلیون تومان است.
برجی در پاسخ به پرسشی درباره آمار زنان سالمند مجرد، متأهل یا بیوه و میزان برخورداری آنان از بیمه و پشتوانه مالی گفت: آمار جامع و یکپارچه‌ای از وضعیت کل سالمندان استان در اختیار بهزیستی نیست، زیرا این سازمان متولی واحد تمام امور سالمندان محسوب نمی‌شود.
مدیرکل بهزیستی خراسان رضوی تأکید کرد: با توجه به روند سالمندی جمعیت، همکاری همه دستگاه‌های عضو شورای سالمندی برای پیشگیری از شکل‌گیری چالش‌های جدی در سال‌های آینده ضروری است.
طب سالمندی و سندروم‌های چندگانه
علیرضا متین‌فر، متخصص طب سالمندان و عضو هیئت علمی دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیچیدگی‌های تشخیصی و درمانی در سنین پیری اظهار کرد: طبابت سالمندان به هیچ عنوان تکرار پروتکل‌های بزرگسالان در دوزهای پایین‌تر نیست؛ فیزیولوژی بدن سالمند به دلیل افت کارایی اندام‌های حیاتی دچار تغییرات عمده می‌شود و مدیریت سلامت این افراد به رویکردی چندبعدی نیاز دارد.
متخصص طب سالمندان و عضو هیئت علمی دانشگاه افزود: یکی از مهم‌ترین معضلات بالینی سالمندان «چنددارویی» یا مصرف همزمان بیش از ۵ قلم دارو است. همان‌طور که در آمار مراکز مراقبتی اشاره شد که بیش از ۹۰ درصد سالمندان دارای سبد دارویی مستمر هستند، خطر تداخلات دارویی، آسیب‌های گوارشی، کلیوی و افت ناگهانی فشار خون در این جامعه بسیار بالاست. این افت فشارها اغلب منجر به سقوط، شکستگی سر استخوان ران و در نتیجه زمین‌گیر شدن طولانی‌مدت فرد می‌شود.
وی با اشاره به رشد بیماری‌های زوال عقل و آلزایمر تصریح کرد: آلزایمر تنها یک اختلال فراموشی ساده نیست، بلکه فرد را با از دست دادن مهارت‌های ارتباطی، جهت‌یابی و استقلال فردی مواجه می‌کند. این بیماری یکی از مهم‌ترین ریشه‌های گم‌شدن یا رهاشدگی سالمندان در شهرهایی نظیر مشهد است. تشخیص زودهنگام در مرحله اختلال شناختی خفیف (MCI) با مداخلات ساده ذهنی، بازی‌های فکری و اصلاح تغذیه می‌تواند تا ۵ سال فرایند پیشرفت بیماری را به تأخیر بیندازد.
متین فر درباره توانبخشی حرکتی و سارکوپنی (تحلیل عضلانی) خاطرنشان کرد: بی‌حرکتی، قاتل خاموش سلامت سالمند است. از دست رفتن توده عضلانی منجر به ناتوانی حرکتی و وابستگی کامل می‌شود. توسعه مراکز روزانه که امکان ورزش‌های هوازی سبک، یوگا و هیدروتراپی را فراهم می‌کنند، دقیقاً همان نسخه پیشگیرانه‌ای است که نیاز بیمارستان‌ها به تخت‌های بخش مراقبت‌های ویژه را کاهش می‌دهد. هزینه یک روز بستری در بخش مراقبت‌های ویژه چندین برابر هزینه ماهانه پیشگیری در این مراکز است.
متخصص طب سالمندان و عضو هیئت علمی دانشگاه تأکید کرد: دانشگاه‌های علوم پزشکی باید دوره‌های تربیت مراقبین تخصصی سالمند (بهیاران و مراقبان بالینی خانگی) را با همکاری سازمان آموزش فنی‌وحرفه‌ای و بهزیستی گسترش دهند تا خانواده‌ها بتوانند با هزینه‌ای منطقی، مراقبت استاندارد پزشکی را در محیط امن منزل تجربه کنند.
انزوای اجتماعی و مراقبت جامعه‌محور از سالمندان
زهرا حسینی‌راد، دکترای روانشناسی بالینی و پژوهشگر سلامت سالمندی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر به واکاوی ریشه‌های روانی افت کیفیت زندگی در سالمندان پرداخت و اظهار کرد: بزرگ‌ترین آسیب خاموش در دوره سالمندی، تجربه عمیق «تنهایی اگزیستانسیال» و حس سربار بودن برای فرزندان است. سالمندی که احساس کند استقلال و کارایی خود در چرخه خانواده را از دست داده، به سرعت در معرض افسردگی پنهان قرار می‌گیرد.
دکترای روانشناسی بالینی و پژوهشگر سلامت سالمندی ادامه داد: الگوی موفق در تمام نظام‌های سلامت دنیا، الگوی «سالمندی فعال و درجا» (Aging in Place) است؛ یعنی سالمند تا جای ممکن در بستر خانه و محله خود با حفظ استقلال زیست کند و به آسایشگاه‌ها منتقل نشود. خانه‌های حمایتی کوچکی که بهزیستی توسعه داده، گامی مثبت به سوی این الگوست، زیرا افراد در محیطی شبیه خانه، نقش فعال اجتماعی، حس مالکیت و مشارکت در خرید و پخت‌وپز را حفظ می‌کنند.
وی با تأکید بر تأثیر هنردرمانی و موسیقی‌درمانی در مراکز روزانه افزود: مراکز روزانه سالمندان پادزهر انزوای مدرن هستند. وقتی سالمند از ساعت ۸ صبح تا ۲ بعدازظهر در محیطی شاداب با همسالان خود گفتگو می‌کند، شعر می‌خواند، موسیقی گوش می‌دهد و خاطره‌گویی می‌کند، هورمون‌های استرس کاهش یافته و تاب‌آوری او در مواجهه با دردهای مزمن افزایش می‌یابد.
حسینی راد با اشاره به وضعیت زنان سالمند بیان داشت: زنان سالمند به دلایل متعددی نظیر امید به زندگی بالاتر از مردان، دستمزد کمتر در طول دوره جوانی و فقدان پشتوانه‌های بیمه‌ای مستقل در صورت فوت همسر، آسیب‌پذیری روانی و مالی مضاعفی دارند. احساس ناامنی اقتصادی در زنان سالمند مستقیماً به اختلالات اضطرابی و افت سیستم ایمنی می‌انجامد که باید در سیاست‌گذاری‌های کلان تدبیری ویژه برای آن اتخاذ شود.
دکترای روانشناسی بالینی و پژوهشگر سلامت سالمندی خاطرنشان کرد: رسانه‌ها و آموزش و پرورش باید فرهنگ‌سازی احترام و تکریم بین‌نسلی را در دستور کار قرار دهند. شکاف نسلی موجب شده نوه‌ها نتوانند با پدربزرگ و مادربزرگ خود دیالوگ برقرار کنند. پر کردن این شکاف، سلامت روان کل جامعه را در مواجهه با سالخوردگی جمعیت تضمین خواهد کرد.
لزوم بازنگری در ساختار هزینه‌ها و تقویت پوشش‌های بیمه مراقبت طولانی‌مدت (LTC)
رسیدن هزینه ماهانه نگهداری هر سالمند به ارقام بیش از ۳۳ میلیون تومان، زنگ هشداری جدی برای نظام اقتصادی خانوارها و بودجه‌های حمایتی دولت است. پوشش‌های بیمه‌ای پایه فعلی تنها بخش‌های اندکی از خدمات بستری و دارویی حاد را جبران می‌کنند و عملاً هیچ چتر حمایتی برای خدمات توانبخشی روزانه، فیزیوتراپی خانگی، پانسمان زخم بستر و مراقبت‌های تسکینی در نظر نگرفته‌اند. تا زمانی که مفهوم «بیمه مراقبت طولانی‌مدت» (Long-Term Care) وارد ساختار بیمه‌ای کشور نشود، فشار مالی مراقبت مستقیماً بر دوش خانواده‌ها سنگینی خواهد کرد و خطر رهاشدگی سالمندان نیازمند را افزایش خواهد داد.
مناسب‌سازی زیرساخت‌های شهری با رویکرد «شهر دوستدار سالمند»
فراتر از حیطه مراکز توانبخشی، کلان‌شهری مانند مشهد باید به استانداردهای «شهر دوستدار سالمند» نزدیک شود. مبلمان شهری غیراستاندارد، پل‌های عابر پیاده فاقد آسانسور، اتوبوس‌های غیرهمسطح و پیاده‌روهای ناهموار، سالمندان را به حبس خودخواسته در منازل محکوم می‌کنند؛ حبسی که خود آغازگر چرخه افسردگی، زوال شناختی و بی‌حرکتی مفرط است. شهرداری‌ها و نهادهای قانون‌گذار باید ضوابط دسترس‌پذیری را در تمامی فضاهای عمومی و بوستان‌ها الزامی کنند تا سالمند بتواند بدون هراس از افتادن، در اجتماع حضور داشته باشد.
ضرورت تشکیل پایگاه جامع داده‌ها و یکپارچگی مدیریت امور سالمندان
یکی از اساسی‌ترین موانع در برنامه‌ریزی هدفمند برای ۷۲۰ هزار سالمند خراسان رضوی، فقدان یک پایگاه داده متمرکز و یکپارچه است. در حال حاضر دستگاه‌های متعددی نظیر بهزیستی، کمیته امداد، دانشگاه علوم پزشکی، صندوق‌های بازنشستگی و سازمان تأمین اجتماعی هر یک بخشی از اطلاعات را در اختیار دارند، اما سامانه واحدی برای پایش خط فقر سالمندان، سالمندان تنهازیست، زنان فاقد بیمه و نیازمندان به مراقبت خانگی وجود ندارد. هم‌افزایی واقعی در شورای سالمندی استان مشروط به اتصال داده‌های این ۲۸ دستگاه و تشکیل پرونده الکترونیک سلامت و رفاه سالمندی است.
رسالت اخلاقی، فرهنگی و چشم‌انداز مواجهه با تحول نقره‌ای
جامعه‌ای که قدردان سالمندان خود نباشد، آینده پایداری نخواهد داشت. سالمندان گنجینه‌های هویتی، فرهنگی و تجربی جامعه ما هستند. گذر موفق از پیچ تند پیری جمعیت نیازمند درک این حقیقت است که سالمندی پایان راه نیست، بلکه فصلی نو از حیات انسانی است که شایسته زیست با عزت، امنیت و دسترسی عادلانه به خدمات است. همگرایی دولت، خیرین، جامعه پزشکی و نهادهای مدنی تنها کلید تبدیل تهدید سالمندی پرشتاب به فرصتی برای توسعه عدالت اجتماعی و ارتقای سرمایه انسانی کشور خواهد بود.
