مریم سلمانیان متخصص روانشناسی بالینی و عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اثرات مستقیم اخبار خشونتآمیز بر سلامت روان جامعه گفت: مواجهه مداوم با اخبار خشن میتواند اضطراب عمومی را بهطور چشمگیری افزایش دهد و احساس ناامنی روانی را در سطح جامعه گسترش دهد. به گفته او، در سطح بالینی نیز مشاهده میشود افرادی که بهطور مستمر این اخبار را دنبال میکنند، بیشتر دچار اختلالات خواب، افزایش اضطرابپذیری و تحریکپذیری روانی میشوند.
وی افزود: یکی دیگر از پیامدهای مهم تکرار اخبار خشونتآمیز در رسانهها، ایجاد نوعی بیحسی هیجانی در جامعه است. این فرآیند بهتدریج حساسیت اجتماعی نسبت به رفتارهای خشن را کاهش میدهد و باعث عادیسازی خشونت میشود؛ پدیدهای که خود میتواند به بازتولید و افزایش خشونت در جامعه منجر شود.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تأکید بر آسیبپذیری بالای کودکان و نوجوانان تصریح کرد: کودکان، نوجوانان و افرادی که سابقه تروما یا آسیبهای روانی پیشین دارند، بیشترین آسیب را از اخبار خشونتآمیز میبینند. این محتواها میتوانند اضطراب اجتماعی را تشدید کنند و در صورتی که بدون تحلیل و چارچوبسازی رسانهای منتشر شوند، نهتنها به افزایش درک اجتماعی کمک نمیکنند، بلکه اضطراب جمعی را نیز بالا میبرند.
وی ادامه داد: خشونتهای رسانهای حتی میتوانند خود بهعنوان یک عامل تروما عمل کنند و در برخی افراد، علائم آسیب روانی جدید ایجاد کنند. تجربه جنگ ۱۲ روزه نمونهای از شرایطی است که اثرات روانی آن هنوز در حافظه جمعی جامعه باقی مانده است. جامعه پس از چنین تجربهای در وضعیت برانگیختگی روانی قرار دارد و انتشار بیشتر اخبار خشونتآمیز، این تنش روانی را تشدید میکند.
این متخصص روانشناسی بالینی اظهار داشت: در چنین شرایطی، بسیاری از افراد دچار حالت «گوشبهزنگی» و حساسیت مزمن روانی میشوند. اخبار خشن میتواند خاطرات استرسزا را فعال کرده و حتی در افرادی بدون سابقه مشکلات روانی، علائم شبهتروما ایجاد کند.
وی با اشاره به نقش والدین در مدیریت سلامت روان کودکان گفت: پس از تجربه جنگ، کودکان از نظر روانی حساستر از همیشه هستند. مواجهه والدین با اخبار خشونتآمیز، بهویژه زمانی که با استرس، عصبانیت یا پرخاشگری همراه باشد، میتواند احساس ناامنی و اضطراب طولانیمدت در کودکان ایجاد کند و آثار جبرانناپذیری بر عملکرد و وضعیت روانی آنها داشته باشد.
به گفته سلمانیان، توصیه اصلی به خانوادهها، محدودسازی آگاهانه مصرف اخبار خشونتآمیز است. والدین باید تمرکز خود را از رسانههایی که صرفاً نمایش خشونت دارند، به رسانههایی با رویکرد تحلیلی و تبیینی منتقل کنند. همچنین اگر کودک یا نوجوان بهطور ناخواسته در معرض خبر خشونتآمیز قرار گرفت، لازم است والدین متناسب با سن کودک، توضیح و تحلیل ارائه دهند و موضوع را بدون پاسخ رها نکنند.
وی بر ضرورت آموزش سواد رسانهای در سطح کودک و نوجوان تأکید کرد و افزود: این آموزش میتواند از انباشته شدن اضطراب حلنشده در ذهن کودکان جلوگیری کند.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران به فشار روانی گسترده بر نوجوانان و جوانان در شبکههای اجتماعی اشاره کرد و اذعان داشت: فضای مجازی مملو از پیامهای ناامیدکننده درباره آینده است. این حجم از ناامیدی، بهویژه برای نوجوانان و جوانانی که در آستانه ورود به دانشگاه یا ساختن آینده شغلی و اجتماعی خود هستند، فشار روانی مضاعفی ایجاد میکند.
وی متذکر شد: کاهش مواجهه کودکان با خشونت رسانهای، ارائه توضیحات متناسب با سن، تمرکز بر توانمندیها و نقاط قوت کودکان و نوجوانان و مدیریت آگاهانه مصرف اخبار، از مهمترین راهکارها برای حفظ سلامت روان جامعه در شرایط کنونی است.
تمرکز والدین بر توانمندی کودکان بهجای پیگیری اخبار خشونتآمیز
این متخصص روانشناسی بالینی با اشاره به اینکه بخش زیادی از اخبار خشونتآمیز خارج از کنترل افراد جامعه است، اظهار داشت: زمانی که اتفاقات خشونتآمیز در سطح جامعه رخ میدهد، عملاً کار زیادی از دست ما برنمیآید، جز اینکه مواجهه خود و خانواده را با این اخبار محدود کنیم و تمرکزمان را بر حوزههایی بگذاریم که در چارچوب اراده و کنترل ما قرار دارد.
وی توضیح داد: سوق دادن کودکان و نوجوانان به سمت توانمندیهایشان، تشویق آنها و تقویت نقاط قوت فردی میتواند به شکل قابل توجهی امیدواری و تحرک روانی ایجاد کند و آنها را از فضای اضطرابآور اخبار خشن دور سازد. این کار باعث میشود ذهن کودک از تمرکز بر خشونت فاصله بگیرد و احساس امنیت بیشتری تجربه کند.
این متخصص روانشناسی بالینی با اشاره به نقش فعالیتهای جایگزین، تصریح کرد: بهجای صرف زمان برای دنبال کردن اخبار خشونتآمیز، میتوان کودکان را به طبیعت برد، با آنها بازی کرد، کتاب خواند، بازیهای جمعی انجام داد و برای اوقات فراغتشان برنامهریزی داشت. این تعاملات ساده اما مؤثر، تأثیر مستقیمی بر کاهش اضطراب و افزایش احساس امنیت روانی دارند.
وی تأکید کرد: مصرف زیاد اخبار خشونتآمیز بهمرور زمان باعث بزرگنمایی این رویدادها در ذهن میشود. حتی ممکن است یک اتفاق خشونتآمیز در ابتدا چندان بزرگ نباشد، اما با تکرار و مرور مداوم آن در رسانهها، ابعادش در ذهن افراد بزرگتر و نگرانکنندهتر جلوه کند. به همین دلیل، محدودسازی آگاهانه این اخبار ضروری است.
سلمانیان ادامه داد: والدین باید کودکان را به سمت توانمندیهایشان سوق دهند، الگوی خواب، آموزش و زندگی روزمره آنها را تا حد امکان ثابت نگه دارند و از ایجاد نوسانهای شدید در برنامههای روزانه پرهیز کنند. ثبات در زندگی روزمره برای سلامت روان کودک اهمیت حیاتی دارد.
وی افزود: کودکان بیش از آنکه از صحبتهای والدین تأثیر بگیرند، از رفتار آنها الگو میگیرند. رفتار آرام، باثبات و کنترلشده والدین، قویترین پیام امیدبخش برای کودکان و نوجوانان است. حتی اگر صحبت کردن بهتنهایی اثرگذار نباشد، حفظ آرامش در عمل میتواند احساس امنیت را به فرزند منتقل کند.
این متخصص روانشناسی بالینی توصیه کرد: والدین باید زمان بیشتری را به فرزندان اختصاص دهند و انرژی خود را صرف مسائلی کنند که در کنترل آنهاست، نه موضوعاتی که خارج از اختیارشان است و تنها باعث آشفتگی روانی، افزایش اضطراب و حتی ایجاد تروما میشود.
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران خاطر نشان کرد: جهتدهی برنامههای خانوادگی به سمت ایجاد امید، امنیت روانی و ثبات روزمره، مهمترین راهکار برای محافظت از سلامت روان کودکان و نوجوانان در شرایط پرتنش اجتماعی است. رفتار آرام و مسئولانه والدین، مؤثرترین عامل در کاهش ناامنی روانی و جلوگیری از شکلگیری ناامیدی در نسل جوان جامعه به شمار میرود.
